काठमाडौं । आज भदौ १९ गते शुक्रबार (सेप्टेम्बर ४, २०२६) हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको प्रमुख धार्मिक पर्व श्रीकृष्ण जन्माष्टमी मनाइँदैछ। नेपाली पात्रोअनुसार आज भदौ कृष्ण पक्षको अष्टमी तिथि हो।
श्रीकृष्ण जन्माष्टमी भगवान् श्रीकृष्णको जन्मोत्सवको सम्झनामा मनाइने पर्व हो। धार्मिक मान्यताअनुसार श्रीकृष्णले द्वापरयुगमा भाद्र कृष्ण अष्टमीको मध्यरातमा देवकी र वसुदेवका आठौँ सन्तानका रूपमा जन्म लिएका थिए। तत्कालीन समयमा मथुराका राजा कंसको अत्याचारबाट पीडित समाजलाई मुक्त गराउन तथा धर्मको रक्षा गर्न भगवान् विष्णुले श्रीकृष्णका रूपमा अवतार लिएको धार्मिक विश्वास छ।
किन मनाइन्छ जन्माष्टमी ?
धार्मिक कथाअनुसार कंसले आफ्नी बहिनी देवकीको आठौँ सन्तानबाट आफ्नो मृत्यु हुने भविष्यवाणी सुनेपछि देवकी र उनका पति वसुदेवलाई कारागारमा राखेका थिए। देवकीका सन्तानहरूलाई कंसले हत्या गर्दै गए। अन्ततः आठौँ सन्तानका रूपमा भगवान् श्रीकृष्णको जन्म भयो।
श्रीकृष्ण जन्मिएपछि वसुदेवले उनलाई कंसबाट जोगाउन रातारात गोकुल पुर्याएको धार्मिक कथा पाइन्छ। त्यहाँ नन्द र यशोदाको संरक्षणमा कृष्ण हुर्किए। पछि कृष्णले कंसलगायत अत्याचारी शक्तिको अन्त्य गर्दै धर्म, सत्य र न्यायको पक्षमा उभिनुपर्ने सन्देश दिएको धार्मिक विश्वास छ।
श्रीकृष्णबाट पाइने मुख्य सन्देश
जन्माष्टमी केवल भगवान्को जन्मोत्सवका रूपमा मात्र नभई सत्य, धर्म, प्रेम, कर्तव्य र मानवताको पक्षमा उभिन प्रेरणा दिने पर्वका रूपमा पनि लिइन्छ। महाभारतको कुरुक्षेत्रमा अर्जुनलाई श्रीकृष्णले दिएको उपदेशलाई श्रीमद्भगवद्गीताका रूपमा हिन्दू धर्मको महत्वपूर्ण ग्रन्थ मानिन्छ।
श्रीकृष्णले कर्म गर्नुपर्ने, सत्यको पक्षमा उभिनुपर्ने र अन्यायका अगाडि मौन बस्नु नहुने सन्देश दिएको धार्मिक मान्यता छ। त्यसैले जन्माष्टमीलाई अधर्ममाथि धर्म र अन्यायमाथि न्यायको विजयको प्रतीकका रूपमा पनि बुझिन्छ।
कसरी मनाइन्छ ?
जन्माष्टमीका दिन भक्तजनहरू बिहानैदेखि स्नान गरी भगवान् श्रीकृष्णको पूजा–आराधना गर्छन्। कतिपय भक्तजनले व्रत बस्ने, भजन–कीर्तन गर्ने, कृष्णका बाललीला सम्झने तथा कृष्ण मन्दिरमा विशेष पूजा गर्ने गर्छन्। श्रीकृष्णको जन्म मध्यरातमा भएको धार्मिक विश्वास रहेकाले राति १२ बजेको समयमा विशेष पूजा, आरती र जन्मोत्सव मनाउने चलन छ।
मन्दिरहरूमा श्रीकृष्णको बालरूपको मूर्ति सजाउने, झाँकी प्रदर्शन गर्ने, भजन–कीर्तन तथा धार्मिक प्रवचन आयोजना गर्ने गरिन्छ। नेपालका विभिन्न स्थानमा कृष्ण मन्दिरहरूमा भक्तजनको भीड लाग्ने र धार्मिक कार्यक्रम हुने गर्छन्।
नेपालमा विशेष महत्व काठमाडौंको पाटनस्थित प्रसिद्ध कृष्ण मन्दिर लगायत देशका विभिन्न कृष्ण मन्दिरमा जन्माष्टमी विशेष रूपमा मनाइन्छ। विभिन्न धार्मिक तथा सामाजिक संस्थाले कृष्णको झाँकीसहित शोभायात्रा तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमसमेत आयोजना गर्ने परम्परा छ।
यस पर्वलाई नेपालका विभिन्न समुदायले आ–आफ्नै परम्परा र संस्कृतिअनुसार मनाउँछन्। तराई क्षेत्रमा थारू समुदायमा समेत जन्माष्टमीलाई विशेष महत्व दिइन्छ र कतिपय स्थानमा यसलाई ‘अष्टिम्की’ भनेर मनाउने परम्परा रहेको पाइन्छ।
आजको विशेषता
यस वर्ष श्रीकृष्ण जन्माष्टमीसँगै गौरा पर्व, गोरखकाली पूजा र दुर्वाष्टमी पनि परेको छ। नेपाली पात्रोअनुसार आजकै दिन श्रीकृष्ण जन्माष्टमी व्रत रहेको उल्लेख छ।
यसरी श्रीकृष्ण जन्माष्टमी केवल धार्मिक आस्थाको पर्व मात्र नभई सत्य, सदाचार, प्रेम, कर्तव्य, सामाजिक सद्भाव र अन्यायविरुद्ध उभिने प्रेरणा दिने सांस्कृतिक पर्वका रूपमा समेत मनाइँदै आएको छ।
